16 Oktyabr tarixdə bu gün…
Əksər hallarda tarix qalın cildli kitablarda, təntənəli nitqlərdə və mərmər abidələrdə yox, bir neçə vətənpərvər insanın ürəyində doğulan cəsarətlə yazılır. 1991-ci il Azərbaycanı üçün məhz belə bir il oldu. Həmin il imperiyanın uzun kölgəsi altında susmuş bir xalq yenidən öz səsini tapdı, öz tarixinə geri döndü, öz gələcəyini öz əlinə aldı.
Həmin ilin martında Ali Sovetin 350 deputatından yalnız 43 nəfər Azərbaycanın müstəqilliyi uğrunda açıq mövqe tutdu. 43 səs… O gün kim bilirdi ki, zaldan yüksələn bu səslər illər sonra bütün bir xalqın ürək döyüntüsünə çevriləcək?
Amma tarix başqa cür danışdı. O göstərdi ki, xalqın taleyini əksər hallarda ən çox səs verənlər yox doğru tərəfdə dayananlar müəyyən edir.
Bu 43 nəfər “İstiqlalçı deputatlar” kimi tarixə düşdülər. Onlar şəxsi marağı yox, xalqın gələcəyini seçdilər. Onların arxasında nə böyük ordu, nə də güclü müttəfiq var idi. Arxalarında yalnız bir şey vardı. Vətənə olan inam.
Amma müstəqillik yalnız parlament zalında doğulmadı. O, Bakının küçələrində dalğalanan üçrəngli bayraqlarda, mitinqlərdə səslənən “Azadlıq!” çağırışlarında, Qarabağ həqiqəti uğrunda ayağa qalxan insanların gözlərində, ana dilinə, tarixə, kimliyə dönüş istəyində yetişdi. 1988-ci ildən başlayan Milli Azadlıq Hərəkatı illər boyu xalqın ürəyində yaşadı və nəhayət, 1991-ci ilin oktyabrında rəsmi sənədə çevrildi.
O günlərdə Azərbaycan asan şəraitdə deyildi. Ölkə dərin siyasi və iqtisadi böhran içində idi. Eyni zamanda Dağlıq Qarabağda və ətraf rayonlarda erməni təcavüzü genişlənir, minlərlə insan ev-eşiklərini tərk etmək məcburiyyətində qalırdı. Amma xalq geri çəkilmədi. Əksinə, hər ağrı onu daha da möhkəmləndirdi. Çünki xalqımız bilirdi ki; torpaq, dil, namus və dövlət bunlar heç vaxt başqasının mərhəmətinə verilən hədiyyə deyil. Bunlar mübarizə ilə qorunur, inadla saxlanılır, fədakarlıqla yaşadılır.
Oktyabrın 16-da “Millət” qəzetinin siqnal nömrəsində N°1-də “Azərbaycan Respublikası Dövlət Müstəqilliyinin Bərpası haqqında” Konstitusiya Qanununun layihəsi dərc olundu. Bu, adi qəzet deyildi. Bu, illərlə susdurulmuş bir xalqın yenidən öz səsini tapması, öz tarixini yenidən danışmağa başlaması idi.
Layihənin hazırlanmasında Etibar Məmmədov və hüquqşünas Fuad Ağayevin əməyi xüsusi yer tutur. Onlar gələcək nəsillərə öz tarixini, dövlətini və kimliyini tanımaq imkanı yaradırdılar. Onların qələmindən süzülən hər cümlə keçmişlə gələcək arasında körpü idi.
Layihənin ən mühüm cəhəti, Azərbaycan Respublikasının 1918–1920-ci illərdə mövcud olmuş Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin hüquqi varisi kimi təsbit edilməsi idi. Beləliklə 1918-ci ilin mayın 28-də yaranmış dövlətçilik ruhu 1991-ci ilin oktyabrında yenidən hüquqi güc qazandı.İki gün sonra, oktyabrın 18-də Ali Sovetin iclasında tarixi qərar verildi. “Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyi haqqında” Konstitusiya Aktı qəbul olundu.
Aktın lehinə 258 deputat səs verdi. Bu, tarixi qıraq xalqın iradəsinin rəsmi sənəddə əks olunması idi. Martın 7-dəki 43 səsdən oktyabrın 18-dəki 258 səsə gedən yol, inadın, inamın və milli birliyin qələbəsi idi.
Həmin gün kabinetlərdə oturanlar başa düşməli idilər ki, geri dönüş yoxdur. Azərbaycan artıq yalnız xəritələrdəki bir coğrafi ad deyil. O, öz bayrağı, öz dili, öz taleyi olan müstəqil dövlət idi.
Müstəqillik elan olunanda dünyada hələ də böyük sual var idi: bu dövləti tanıyan olacaqmı? Oktyabrın 30-da Ali Sovetin sədri Elmira Qafarova Türkiyə Böyük Millət Məclisinə müraciət edərək Azərbaycanın beynəlxalq tanınması yolunda ilk ciddi addımı atdı.
Etibar Məmmədov noyabrın 5-də TBMM-in müvəqqəti sədri ilə danışıqlar apardı. O dövrdə Türkiyə SSRİ ilə münasibətlərdə gərginlik yaratmaq istəmirdi. Amma bəzi qərarlar siyasi hesablamadan üstün durur. Noyabrın 9-da Türkiyə Respublikası Azərbaycanın dövlət müstəqilliyini tanıyan ilk dövlət oldu.
Bu, yalnız diplomatik addım deyildi. Bu, “bir millət, iki dövlət” ideyasının tarixi sınaqdan keçməsi idi. Türkiyə Azərbaycanı yalnız qonşu ölkə kimi deyil, qardaş dövlət kimi tanıdı.
Türkiyədən sonra dünya bir-bir Azərbaycanın müstəqilliyini tanımağa başladı. 11 dekabrda Rumıniya, 13 dekabrda Pakistan, 23 dekabrda İsveçrə, 25 dekabrda İran, 1992-ci ilin 23 yanvarında ABŞ, 10 aprelində isə Rusiya Azərbaycanın müstəqilliyini tanıdı. Amma ən birinci və ən tarixi addım Türkiyə tərəfindən atıldı.
Bu gün sərbəst danışdığımız dil, uşaqlarımıza öyrətdiyimiz tarix, bayrağımızın altında yaşadığımız həyat bunların hamısı müstəqilliyin bəhrəsidir. Müstəqillik adi bir söz deyil. O, öz evində öz qanunumuzla yaşamaq, öz taleyimizi öz əlimizlə qurmaq, övladlarımıza “sən azadsan” demək hüququdur.
Müstəqillik səhər oyananda öz dilində düşünmək, öz torpağında öz bayrağını görmək, öz tarixini başqasının gözləyi ilə yox, öz ürəyinin səsi ilə danmaqdır. O, hər bir azərbaycanlının ən qiymətli sərvəti, ən müqəddəs nemətidir.
1991-ci ildə bu neməti bərpa edərkən xalqımız ağır itkilər yaşadı, müharibə ağrıları ilə üz-üzə qaldı. Lakin məhz o illərdə formalaşan iradə sonralar Azərbaycanı daha güclü dövlətə çevirdi. Tarix göstərdi ki, müstəqillik bir dəfə əldə edildikdən sonra onu qorumaq, möhkəmləndirmək və inkişaf etdirmək də hər nəslin vəzifəsidir.
1991-ci il bizə göstərdi ki, müstəqillik heç vaxt hazır şəkildə verilmir. O, cəsarət, bilik, inad və vətən sevgisi ilə qazanılır. Bəzən bir layihə, bir qəzet səhifəsi, bir deputatın səsi, bir ananın duası və ya bir gəncin Vətən uğrunda atdığı addım tarixin gedişini dəyişə bilir.
Etibar Məmmədov və Fuad Ağayevin hazırladığı layihə, “İstiqlalçı deputatların” cəsarəti, Elmira Qafarovanın müraciəti, Türkiyənin ilk tanınma qərarı və bütün Azərbaycan xalqının mübarizəsi bunların hamısı Azərbaycanın müstəqil dövlət kimi dünyaya qayıdışının təməl daşlarıdır.
Bu, hər bir azərbaycanlının ürəyində yaşayan bir gündür. Çünki müstəqillik bir bayram günü deyil. O, hər gün daşınmalı, hər gün qorunmalı və hər gün minnətdarlıqla yad edilən ən böyük nemətdir.
Afsəddin Nəbiyev
AMİP sədrinin müavini
