8 Avqustun böyük hesabı: Bakı yaratdığı reallığı Vaşinqtonda dünyaya qəbul etdirdi
8 avqust 2025-ci il Cənubi Qafqazın tarixində adi bir diplomatik görüş deyil. Bu tarix otuz ilə yaxın davam edən münaqişənin siyasi nəticələrinin beynəlxalq səviyyədə rəsmiləşdirildiyi, köhnə geosiyasi oyunun pərdəsinin endirildiyi və regionda Azərbaycanın yaratdığı yeni reallığın dünyanın aparıcı güclərindən biri tərəfindən qəbul edildiyi dönüş nöqtəsidir.
Vaşinqtonda Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev, ABŞ Prezidenti Donald Tramp və Ermənistan Baş naziri Nikol Paşinyanın iştirakı ilə imzalanan Birgə Bəyannamə yalnız sülhə dair xoş niyyətlərin ifadəsi deyildi.
Bu sənəd əslində Cənubi Qafqazın keçmişdən gələcəyə keçidinin siyasi xəritəsi idi. Ən mühüm məqam isə budur: bu xəritəni Azərbaycan yaratdı. Azərbaycan əvvəlcə reallığı yaratdı, sonra dünya onu qəbul etdi.
Azərbaycan isə bu reallığı dəyişdi.
2020-ci ildə hərbi-siyasi nəticə ilə ərazilərinin böyük hissəsini azad etdi, 2023-cü ildə isə suverenliyini bütün ərazisində bərpa etdi. Bundan sonra artıq köhnə vasitəçilik mexanizmlərinin də siyasi mənası qalmadı.
Azərbaycanın yaratdığı reallıq o qədər güclü oldu ki, illərlə mövcud olmuş diplomatik format belə həmin reallığın qarşısında tarixə çevrildi.
8 avqustun əsas mesajlarından biri məhz budur.
Minsk prosesi də tarixin arxivinə göndərildi. Azərbaycan və Ermənistanın ATƏT-ə birgə müraciətindən sonra Minsk Prosesi və onunla əlaqəli strukturlarının bağlanması ilə bağlı qərarın qəbul edilməsi və 30 noyabr 2025-ci ildə prosesin yekunlaşdırılması simvolik deyil, strateji hadisədir. Çünki bununla Cənubi Qafqazda artıq mövcud olmayan münaqişəyə uyğun yaradılmış köhnə diplomatik mexanizm də bağlandı.
Başqa sözlə münaqişə bitdi, onun beynəlxalq diplomatik infrastrukturu da aradan qalxdı. Bu, Azərbaycanın illərdir müdafiə etdiyi mövqenin siyasi təsdiqidir.
Bakı dəfələrlə bildirirdi ki, artıq Qarabağ münaqişəsi yoxdur və region yeni reallıq əsasında gələcəyə baxmalıdır. Bu gün həmin mövqe artıq sadəcə Azərbaycanın bəyanatı deyil. Bu beynəlxalq sənədlərin yaratdığı yeni siyasi reallıqdır.
Vaşinqton Bəyannaməsinin ən sərt mesajı
Birgə Bəyannamədə xüsusi diqqət çəkən məqamlardan biri beynəlxalq sərhədlərin toxunulmazlığı, ərazi əldə etmək üçün güc tətbiqinin yolverilməzliyi və gələcəkdə hər hansı qisas cəhdlərinin rədd edilməsidir.
Bu müddəalar təsadüfi deyil. Onlar regionun gələcək siyasi fəlsəfəsini müəyyənləşdirir.
Azərbaycan öz ərazi bütövlüyünü və suverenliyini bərpa etdikdən sonra qarşısına revanşizm siyasəti qoymadı. Əksinə, Bakı müharibədən sonrakı mərhələdə Ermənistanla münasibətlərin normallaşdırılması və davamlı sülhün yaradılması istiqamətində siyasi iradə nümayiş etdirdi. Azərbaycan qələbəni yeni müharibənin başlanğıcına deyil, yeni sülh düzəninin başlanğıcına çevirdi.
Bakı üçün əsas məsələ yalnız sülh deyil
Vaşinqton prosesinə yalnız Azərbaycan-Ermənistan münasibətləri prizmasından baxmaq böyük səhv olardı. Çünki sənədin ən böyük geosiyasi nəticələrindən biri Cənubi Qafqazın kommunikasiyalarının yenidən qurulmasıdır.
Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında maneəsiz bağlantının yaradılması məsələsinin Birgə Bəyannamədə əksini tapması bunun ən mühüm göstəricilərindəndir.
Burada söhbət sadəcə bir yoldan getmir. Söhbət Avrasiyanın xəritəsinin dəyişməsindən gedir. Şərq-Qərb nəqliyyat xətti ilə Şimal-Cənub dəhlizinin kəsişdiyi coğrafiyada Azərbaycan getdikcə daha böyük strateji əhəmiyyət qazanır. Naxçıvan bağlantısı isə bu sistemə yeni geoiqtisadi nəfəs verir. TRIPP layihəsi də məhz bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
TRIPP: yol deyil, yeni geosiyasi damar
“Beynəlxalq Sülh və Rifah naminə Tramp Marşrutu” adlandırılan TRIPP sadəcə nəqliyyat layihəsi kimi qiymətləndirilə bilməz. Bu layihənin arxasında daha böyük geosiyasi məntiq dayanır. Ermənistan yeni beynəlxalq və regional bağlantı imkanları əldə edir. Türkiyənin Qafqaz və Mərkəzi Asiya ilə quru bağlantıları güclənir. Şərq-Qərb marşrutunun imkanları genişlənir. Cənubi Qafqazın Avropa və Asiya arasındakı strateji çəkisi artır. Beləliklə, vaxtilə müharibənin ayırdığı coğrafiya indi nəqliyyat və iqtisadi əməkdaşlığın birləşdirdiyi coğrafiyaya çevrilir. Bu, Azərbaycan diplomatiyasının ən mühüm strateji nəticələrindən biridir.
Bakı artıq oyunun obyekti deyil
Cənubi Qafqazın əvvəlki geosiyasi modelində Azərbaycan, Ermənistan və Gürcüstan böyük güclərin rəqabətinin təsir dairəsində olan dövlətlər kimi təqdim edilirdi. Bu gün isə vəziyyət dəyişib. Bakı artıq başqalarının region haqqında verdiyi qərarları gözləyən paytaxt deyil. Bakı özü regional gündəm formalaşdıran siyasi mərkəzə çevrilib. Bu, təsadüfi proses deyil. Bu, uzunmüddətli dövlət strategiyasının nəticəsidir. Ən böyük dəyişiklik isə Cənubi Qafqaz artıq qarşıdurma deyil, əməkdaşlıq məkanıdır
8 avqustdan sonra regiona münasibətdə daha bir fundamental dəyişiklik baş verdi. İndi dünyanın diqqəti regionun nəqliyyat imkanlarına, enerji potensialına, logistika layihələrinə, investisiya imkanlarına və Avrasiya bağlantılarına yönəlir. Bu dəyişiklikdə Azərbaycanın rolu həlledicidir. Çünki Bakı özünü regional qapanmanın deyil, regional açılımın mərkəzi kimi təqdim edir.
Azərbaycanın Şərq-Qərb və Şimal-Cənub dəhlizlərindəki mövqeyi, Xəzər üzərindən Mərkəzi Asiya ilə əlaqələri, Türkiyə ilə strateji tərəfdaşlığı və Avropa ilə enerji-nəqliyyat əməkdaşlığı Bakını getdikcə daha böyük geoiqtisadi qovşağa çevirir. Bir vaxtlar Qarabağ haqqında danışan dünya indi Azərbaycanla əməkdaşlıq haqqında danışır. Bəlkə də ən böyük dəyişiklik məhz budur.
Vaşinqtonun mesajı, Bakının nəticəsi
8 avqustun geosiyasi mahiyyəti məhz burada üzə çıxır. Vaşinqtonda Azərbaycan və Ermənistan liderlərinin iştirakı ilə imzalanan sənəd yalnız sülhün siyasi konturlarını müəyyən etmədi. O, Azərbaycanın yaratdığı yeni regional reallığın beynəlxalq səviyyədə qəbul edilməsinin göstəricisinə çevrildi. Yəni 8 avqustda söhbət sadəcə sülhdən getmirdi. Söhbət yeni regional sistemin qurulmasından gedirdi.
İndi qarşıda daha böyük mərhələ dayanır
Bu prosesin ən böyük perspektivi Cənubi Qafqazın Avrasiyanın sıx inteqrasiya olunmuş əməkdaşlıq məkanına çevrilməsidir.
Şərq-Qərb və Şimal-Cənub dəhlizləri, Xəzər üzərindən bağlantılar, Türkiyə ilə nəqliyyat əlaqələri, Naxçıvan xətti, TRIPP, enerji marşrutları və yeni iqtisadi layihələr bir-birindən ayrı layihələr deyil. Onlar birlikdə yeni Avrasiya bağlantı sisteminin parçalarıdır. Əgər kommunikasiyalar açılarsa, ticarət genişlənərsə, sərmayə axını artarsa və region dövlətləri qarşılıqlı iqtisadi maraqlarla bir-birinə bağlanarsa, onda Cənubi Qafqazda müharibəyə qayıtmaq getdikcə daha mənasız və daha baha seçimə çevriləcək.
8 Avqustun tarixi dərsi
Bu gün geriyə baxanda bir həqiqət daha aydın görünür: Azərbaycan əvvəlcə reallığı dəyişdi, sonra həmin reallığın diplomatik qəbuluna nail oldu və indi onu iqtisadi əməkdaşlıq sisteminə çevirməyə çalışır. Bu, Azərbaycanın regional güc kimi yeni mərhələyə keçididir. Bu, Cənubi Qafqazın geosiyasi statusunun dəyişməsidir. Bu, Avrasiyanın nəqliyyat xəritəsində yeni imkanların yaranmasıdır. Və nəhayət, bu, Bakının regional proseslərin kənarında dayanan paytaxtdan proseslərin istiqamətini müəyyənləşdirən mərkəzlərdən birinə çevrilməsidir.
Bu dəyişiklik öz-özünə baş vermədi.
Bakı əvvəlcə meydanda reallıq yaratdı, sonra masada onu siyasi nəticəyə çevirdi. İndi isə həmin reallığı yollar, dəhlizlər, ticarət və əməkdaşlıq üzərindən gələcəyə daşımaq mərhələsi başlayır.
Arzuxan Əlizadə
Milli Məclisin deputatı
